Digitale NICAM-728
rechtstreeks op 70 MHz tot 6 GHz
digiNICAM maakt van de SDR7020 (Zynq 7020 + AD9363 of AD9361, de printen zijn verder gelijk) een NICAM-728-stereozender die rechtstreeks uitzendt op de frequentie die je kiest, van 70 MHz tot 6 GHz, zonder menger of tussenfrequentie. Met een ontvanger erbij. Het FPGA-ontwerp is helemaal eigen bouw. En er zit een eigen, smaller systeem in, PzN, dat met ongeveer 13 dB minder zendvermogen hetzelfde haalt.
Wat is PzN? Een eigen digitaal geluidssysteem van PE1PzN voor de SDR7020: smaller dan NICAM en robuuster, met foutcorrectie. Je kiest twee dingen apart: de bitsnelheid (80, 112, 192 of 256 kbit/s per kanaal) en de modulatie: QPSK (smal, eindtrap lineair) of 4GFSK, ook DX genoemd (eindtrap mag vol open, zoals bij FM). PzN 256 is er alleen met QPSK, en klinkt even goed als NICAM.
Welke codec? De PzN-codec, een eigen ontwerp: het geluid gaat in 32 frequentiebanden en de bits gaan naar waar het geluid zit. Hij vertraagt maar 3 ms en draait helemaal in de FPGA. Het is geen bestaande codec zoals AAC of Opus.
NICAM-728 is eind jaren tachtig bedacht voor de gewone analoge tv, die met AM werd uitgezonden. In de jaren negentig kreeg vrijwel elke tv-zender er een digitale stereo-geluidsdraaggolf mee, naast het beeld en de gewone FM-geluidsdraaggolf.
Zendamateurs gebruiken NICAM bij FM-ATV, als subdraaggolf op 6,552 MHz in de basisband, samen met het beeld. Dat werkt, maar FM-ATV is breed: een kanaal van 18 tot 27 MHz. Het geluid krijgt dan alle ruis van dat hele brede kanaal mee.
En hoe smaller je uitzendt, hoe verder je komt. De ruis in een ontvanger groeit mee met de bandbreedte, en elke 6 dB minder ruis is in de vrije ruimte twee keer de afstand. Daarom komen smalbandzenders met SSB of CW met een paar watt zo ver. Zend je NICAM rechtstreeks als eigen signaal van 728 kHz uit, in plaats van mee in een FM-ATV-kanaal, dan scheelt dat al flink:
BANDBREEDTE EN WINST
WAT DAT BETEKENT
De winst van PzN komt maar voor een deel van de smallere bandbreedte. De rest komt van de foutcorrectie: NICAM heeft alleen een pariteitsbit, PzN corrigeert de fouten echt. Hoe dat werkt staat verderop bij PzN.
De zender draait volledig in de FPGA. Het geluid komt via I2S binnen, wordt in de FPGA naar 32 kHz omgezet en volgens ETS 300 163 gecodeerd: J.17-pre-emphasis, 14 naar 10 bit per blok van een milliseconde, pariteit, interleaving, scrambling, DQPSK met RRC-filter. Een NICAM-decoder uit de jaren negentig speelt het zonder problemen af.
- Systeem I (728 kHz breed) en B/G (510 kHz), en het spectrum omdraaien voor wie met de LO boven het signaal mengt.
- Station-ID in de AD-bits, de methode van PE1OBW en PE1MUD voor de MSP34x5G: je eigen call verschijnt op de ontvanger.
- Geluid erin via de ADC van de AudioIO (192 kHz), met een samplerate-omzetter in de FPGA, ruis en vervorming rond -85 dB. Of een vaste testtoon: links 1 kHz, rechts 400 Hz.
- Zachte audioclipper in de FPGA, naar keuze voor of na de J.17-pre-emphasis. Voor de J.17 knipt hij het programma zelf op 0 van de meter; na de J.17 beschermt hij alleen de 14 bit tegen de hoge tonen.
- Meters op het geluid zoals de zender het codeert, rechtstreeks uit de SDR7020: PPM met de schaal van de Digital Baseband (0 = -12 dBFS), voor en na de clipper, fase, spectrum, goniometer en coding range.
Ontvangen gaat met RX1 of RX2 van de SDR7020 zelf. De ontvanger zoekt het signaal tot 200 kHz naast de afstemming en herkent zelf welk systeem er binnenkomt: NICAM I of B/G, gewoon of omgedraaid, of een van de PzN-standen. Zendt je eigen zender, dan probeert hij dat systeem eerst, en zit hij er na het omschakelen binnen een paar seconden op. Je ziet de constellatie, het spectrum in dBµV vanaf de ruisvloer, de C/N, de MER, de bitfouten over tien minuten en het station-ID. Een vaste stoorpiek midden in het kanaal haalt hij er zelf uit, en bij te veel fouten gaat het geluid zacht dicht, zoals bij de MSP 3400.
NICAM stopt al zijn bits in geluidskwaliteit en houdt niets over voor foutcorrectie. PzN doet het andersom: een slimmere codec heeft bij PzN 112 genoeg aan ongeveer een derde van de bits, en de ruimte die vrijkomt gaat naar foutcorrectie en een smaller kanaal. PzN 256 klinkt even goed als NICAM, in minder breedte. De codec, de PzN-codec, splitst het geluid elke milliseconde in 32 frequentiebanden en geeft de bits aan de banden waar het geluid zit: het NICAM-idee van een schaalfactor per milliseconde, maar dan per band.
DE STANDEN
HOE
De PzN-codec is een eigen transformcodec, uit dezelfde familie als AAC, ATRAC en Opus, maar gebouwd op het idee van NICAM. NICAM geeft het hele geluid elke milliseconde één schaalfactor. De PzN-codec doet dat per frequentieband, en daardoor heeft hij bij PzN 112 genoeg aan ongeveer een derde van de bits.
- Splitsen. Elke milliseconde (32 samples) splitst een MDCT het geluid in 32 banden van 500 Hz.
- Groeperen. De banden zitten in 8 schaalbanden: smal bij de lage tonen, breed bij de hoge, zoals het oor hoort.
- Hoe hard. Per schaalband een exponent: hoe luid die band op dit moment is, in stappen van 3 dB.
- Bits verdelen. Luide banden krijgen veel bits, stille weinig of geen. De ontvanger rekent dezelfde verdeling zelf uit uit de exponenten; dat kost dus geen bits.
- Beschermen. De exponenten en de bovenste bits van de lage banden (tot 3 kHz, daar hoor je een fout het eerst) zitten onder een CRC. Gaat er iets mis, dan herhaalt hij het vorige blok, elke keer 6 dB zachter: geen geknetter.
Waarom een eigen codec? Bestaande codecs zoals Opus of AAC halen meer kwaliteit uit minder bits, maar ze zijn gemaakt voor computers en telefoons: ze hebben een processor met een besturingssysteem nodig en vertragen het geluid 20 ms of meer. De PzN-codec is zo eenvoudig dat hij helemaal in de FPGA past. Hij vertraagt ongeveer 3 ms, en het geluid hoeft niet langs een pc of het besturingssysteem van de SDR7020. Dat past bij NICAM: direct, robuust, en zonder vertraging die je hoort als je duplex werkt.
DE CODEC
VERTRAGING
Twee stappen. Een digitale zender doet twee dingen na elkaar. Eerst maakt de codec het geluid klein: van veel bits naar minder bits. Daarna zet de modulatie die bits op de draaggolf. De codec bepaalt hoe goed het klinkt. De modulatie bepaalt hoe breed het signaal is en hoe ver het komt.
NICAM-728. De codec van de oude tv-stereo. Hij knipt elk sample van 14 naar 10 bits en onthoudt per blokje hoe hard het was. Simpel en snel. Foutcorrectie heeft hij bijna niet: alleen een controlebit. Eén fout bit hoor je al snel als een tik.
PzN. Een eigen codec van PE1PzN. Hij verdeelt het geluid in 32 frequentiebanden, net als MP3. Elke band krijgt alleen zoveel bits als je oor nodig heeft. Zo comprimeert hij veel sterker dan NICAM, maar met heel weinig vertraging: de codec ongeveer 3 ms, het hele systeem ongeveer 5 ms. Er zit echte foutcorrectie bij (Viterbi). Die repareert fouten voordat je ze hoort. Daardoor werkt PzN nog bij een veel zwakker signaal. PzN 112 betekent: 112 kbit/s per kanaal, dus 224 kbit/s stereo.
| Stereo, 32 kHz | Bitsnelheid | Kleiner |
|---|---|---|
| zonder compressie (16 bit) | 1024 kbit/s | |
| NICAM | 640 kbit/s | 1,4 keer |
| PzN 256 | 512 kbit/s | 2 keer |
| PzN 192 | 384 kbit/s | ongeveer 2,7 keer |
| PzN 112 | 224 kbit/s | ongeveer 4,5 keer |
| PzN 80 | 160 kbit/s | ongeveer 6,4 keer |
Let op: dit is datacompressie, geen dynamiekcompressie. Hard blijft hard en zacht blijft zacht. Alleen de clipper vlakt de toppen af bij -12 dBFS.
DQPSK en QPSK (NICAM en PzN QPSK). De zender springt tussen vier fasen. Om het signaal smal te houden, gaat het door een filter. Daardoor gaat het vermogen steeds op en neer. De eindtrap moet dat netjes volgen: hij moet lineair zijn. Dus mag hij niet vol open: ongeveer 15 W in plaats van 150 W.
4GFSK (PzN DX). De zender springt tussen vier frequenties, zacht afgerond (Gauss). Het vermogen blijft altijd even groot, net als bij FM. De eindtrap mag dus vol open, zoals bij FM. Er zijn geen schouders zoals bij DQPSK en QPSK. Dat is ongeveer 10 dB meer. FSK heeft wel zo'n 3,5 dB meer signaal nodig. Netto win je dus ongeveer 6,5 dB. Dat is ruim twee keer zo ver.
Wat zijn de schouders? Kijk je met een spectrumanalyser naar een QPSK-signaal, dan zie je een vlakke bult: het kanaal. Stuur je de eindtrap te hard, dan groeien links en rechts naast de bult twee lagere randen. Dat zijn de schouders. Ze ontstaan doordat de eindtrap het op-en-neer van het vermogen niet meer netjes volgt. Er komen dan mengproducten bij. Hoe lager de schouders, hoe netter je zender. Minder hard sturen maakt ze lager. Dat kost wel vermogen.
Bij 4GFSK heb je dat probleem bijna niet. Het vermogen gaat niet op en neer, dus de eindtrap maakt geen schouders. De flanken van een FSK-signaal komen van de vorming zelf. Met BT 0,5 zijn die flanken steiler dan met BT 0,7.
Wat is BT? Een maat voor hoe zacht de zender van de ene frequentie naar de andere schuift. Hoge BT: snel en scherp, breder signaal. Lage BT: zacht, smaller signaal met steile flanken, maar de symbolen lopen meer in elkaar over en de ontvanger moet harder werken. GSM gebruikt 0,3, Bluetooth 0,5. PzN DX gebruikt 0,5: smal, en het kost maar 0,2 tot 0,3 dB gevoeligheid.
Een bandfilter achter de eindtrap houdt de harmonischen tegen (2x, 3x de frequentie). De schouders vlak naast het kanaal houdt het niet tegen. Die moet je bij de bron netjes houden.
| Stand | Modulatie | Breedte (99 %) | Foutcorrectie | Eindtrap |
|---|---|---|---|---|
| NICAM I | DQPSK | 700 kHz | controlebit | lineair |
| NICAM B/G | DQPSK | 500 kHz | controlebit | lineair |
| PzN 256 | QPSK | 450 kHz | Viterbi | lineair |
| PzN 192 | QPSK | 345 kHz | Viterbi | lineair |
| PzN 112 | QPSK | 213 kHz | Viterbi | lineair |
| PzN 80 | QPSK | 160 kHz | Viterbi | lineair |
| PzN 192 DX | 4GFSK | 473 kHz | Viterbi | vol open (zoals FM) |
| PzN 112 DX | 4GFSK | 292 kHz | Viterbi | vol open (zoals FM) |
| PzN 80 DX | 4GFSK | 194 kHz | Viterbi | vol open (zoals FM) |
Welke bitsnelheid? Hoe meer bits, hoe beter het geluid, maar hoe breder het signaal.
| Stand | QPSK | 4GFSK | Geluid |
|---|---|---|---|
| NICAM I / B/G | 700 / 500 kHz | de maat | |
| PzN 256 | 450 kHz | - | Even goed als NICAM, in minder breedte. |
| PzN 192 | 345 kHz | 473 kHz | Prima. Heel subtiel aangetast. |
| PzN 112 | 213 kHz | 292 kHz | Prima. Kritische luisteraars horen heel licht bijgeluid. |
| PzN 80 | 160 kHz | 194 kHz | Iedereen hoort dat het minder is. Leuk om een moeilijke verbinding te proberen, maar niet voor de kwaliteit. Nog altijd schoner dan FM die ruist. |
Het SD-kaartje heeft ook een ontvanger in de FPGA, voor NICAM en PzN. Het geluid gaat dan rechtstreeks naar de DAC van de AudioIO, zonder pc ertussen en met weinig vertraging: handig als je duplex werkt met de zender op de ene band en de ontvanger op de andere. Dat werkt voor NICAM en voor alle PzN-standen, met QPSK en met 4GFSK (DX).
Zender en ontvanger delen in de AD9363 één samplefrequentie. Staat de zender uit, dan kiest de ontvanger het systeem: hij volgt vanzelf wat er binnenkomt, NICAM of PzN. Zendt hij, dan bepaalt de zender, en kan de ontvanger alleen hetzelfde systeem ontvangen. Duplex werkt dus als beide kanten hetzelfde systeem gebruiken, elk op een eigen frequentie.
Update 3 november 2026: digiNICAM V2.03. Alles staat op het SD-kaartje, ook je instellingen. Kaartje erin, aanzetten, en na ongeveer een minuut staat de webpagina klaar. In het geheugen van de 7020 komt niets en gaat niets af: kaartje eruit, en de 7020 is weer zoals hij was. Het IP-adres blijft.
Opruimen.bat. Staan er nog bestanden van een oudere versie of van andere software (zoals de ATV-RX van fm-atv.nl) in het geheugen van de 7020? Opruimen.bat haalt ze weg, ook de instellingen. Daarna is het weer zoals bij aankoop. Het IP-adres blijft hetzelfde.
Bij de download staat het SHA-256-controlegetal. In PowerShell reken je dat na met Get-FileHash bestandsnaam.zip.
WAT JE NODIG HEBT
EERSTE KEER
Vragen
Alles staat stap voor stap in de handleiding (pdf). Iets dat niet klopt, of een vraag over PzN? Laat het weten, dan kijk ik ernaar.